Tính giá thành tiện ích điện/nước: tổn thất truyền tải thay cho phế phẩm

Bài này lấy sản xuất điện làm ví dụ dẫn dắt vì phổ biến và dễ hình dung nhất, nhưng đúng cấu trúc này áp dụng được cho cấp nước — chỉ đổi "nhiên liệu" thành hoá chất xử lý nước và "tổn thất truyền tải" thành thất thoát nước trên đường ống.

Đơn vị quy về: MỘT KWH ĐIỆN GIAO ĐẾN KHÁCH HÀNG (không phải một kWh phát ra tại nhà máy) — vì khoảng cách giữa hai điểm đo chính là tổn thất truyền tải, khoản chi phí đặc trưng nhất của ngành này.

Chuỗi công đoạn sản xuất và phân phối điện

1. Tiếp nhận nhiên liệu — than, khí đốt, dầu (nhiệt điện) hoặc không có nhiên liệu (thuỷ điện, điện gió, điện mặt trời).
2. Vận hành lò hơi/tuabin — đốt nhiên liệu sinh hơi, hoặc chuyển đổi trực tiếp năng lượng tự nhiên.
3. Phát điện qua máy phát.
4. Truyền tải điện áp cao tới các trạm biến áp khu vực.
5. Phân phối điện áp thấp tới khách hàng cuối.
6. Đo đếm & thu tiền.

Hai đặc thù riêng của ngành

1. Nhiên liệu đầu vào — có thể BẰNG KHÔNG với năng lượng tái tạo

Nhà máy nhiệt điện (than, khí, dầu) có chi phí nhiên liệu chiếm tỷ trọng lớn nhất, biến động mạnh theo giá thị trường. Nhà máy thuỷ điện, điện gió, điện mặt trời KHÔNG có chi phí nhiên liệu — toàn bộ chi phí dồn vào khấu hao thiết bị (đập, tuabin gió, tấm pin) rất lớn ngay từ đầu tư ban đầu. Hai loại nhà máy có cấu trúc chi phí gần như đối lập nhau dù cùng bán ra một sản phẩm giống hệt (điện).

2. Tổn thất truyền tải & phân phối — tỷ lệ trên TOÀN BỘ sản lượng, không phải lỗi từng sản phẩm

Điện hao hụt tự nhiên trên đường dây do điện trở, biến áp — khác hẳn phế phẩm của sản xuất rời (từng sản phẩm hỏng riêng lẻ), đây là một TỶ LỆ PHẦN TRĂM áp dụng liên tục lên TOÀN BỘ sản lượng phát ra. Sản lượng phát tại nhà máy trừ đi tổn thất mới ra sản lượng giao được cho khách hàng — và doanh thu chỉ tính trên phần giao được.

Các hạng mục còn lại

Máy móc (tuabin, máy phát, đập/tấm pin — tài sản cố định rất lớn, khấu hao 20-30 năm), nhân công (vận hành nhà máy, sửa chữa lưới điện), dụng cụ tiêu hao (dầu bôi trơn tuabin, hoá chất xử lý nước làm mát), gia công ngoài (bảo trì chuyên sâu tuabin thuê nhà sản xuất thiết bị gốc), sửa lại (khắc phục sự cố lưới điện), vận chuyển (gần như không có — điện truyền qua dây, không cần phương tiện vận chuyển vật lý), chi phí chung (quản lý vận hành, an toàn điện).

Kiểm chứng

• Đồng hồ đo sản lượng phát tại nhà máy và sản lượng giao tại các điểm đo trên lưới — chênh lệch chính là tổn thất.
• Hoá đơn mua nhiên liệu (nếu là nhiệt điện).
• Sổ theo dõi giờ vận hành và bảo trì tuabin/máy phát.
• Biên bản sự cố lưới điện và thời gian khắc phục.