Tính giá thành một cụm máy: cộng từ chi tiết lên, không đo từ máy xuống

Mọi bài hướng dẫn trước đều tính giá thành của **một thứ chạy qua một chuỗi máy**. Chế tạo máy thì khác: sản phẩm là một cụm lắp, gồm hàng chục đến hàng trăm chi tiết, mỗi chi tiết một đường đi riêng, và một phần không do bạn làm ra.

Nên thứ tự tính bị đảo: bạn **cộng từ chi tiết lên**, chứ không chia giờ máy xuống. Bài này đi theo đúng trình tự đó.

Chia chi tiết làm ba loại trước khi tính bất cứ gì

Đây là bước bị bỏ nhiều nhất, và bỏ nó thì mọi con số sau đều lệch:

Mười hạng mục theo trình tự chế tạo

1. Nguyên vật liệu

Gồm hai phần rất khác nhau về cách lấy số:

• Phôi cho chi tiết tự làm — thép tấm, thép thanh, nhôm định hình, nhựa kỹ thuật. Lấy theo khối lượng phôi xuất kho, không lấy khối lượng chi tiết thành phẩm.
• Chi tiết mua tiêu chuẩn — lấy thẳng đơn giá mua. Đây thường là phần LỚN nhất của một cụm máy, và cũng là phần dễ khai thiếu nhất vì nó nằm rải trong nhiều đơn mua nhỏ.

2. Máy móc

Chỉ tính cho **chi tiết tự làm**. Chi tiết mua ngoài và đặt ngoài không chiếm giờ máy của bạn.

Cách lấy: cộng giờ máy của từng chi tiết tự làm, theo đúng cách bài gia công CNC mô tả. Đừng lấy «tổng giờ xưởng chia số máy xuất xưởng» — nó trộn lẫn giờ của những đơn hàng khác.

3. Nhân công

Ngành này có **ba khối công tách bạch**, và trộn chúng làm một là mất hết khả năng cải tiến:

1. Công gia công chi tiết — nằm cùng chỗ với giờ máy.
2. Công lắp ráp — ráp các chi tiết thành cụm, thành máy. Đo bằng giờ trên một máy.
3. Công đấu nối và hiệu chỉnh — điện, khí, thuỷ lực, cài đặt. Thường do người khác làm, đơn giá giờ khác.

4. Dụng cụ

Dao cụ, đá mài, mũi khoan cho phần tự làm — chia theo tuổi thọ như bài gia công CNC. Đồ gá chuyên dùng cho máy này **không** thuộc đây; nó là chi phí một lần, xem bài thứ hai.

5. Phế phẩm

Chi tiết làm hỏng phải bỏ. Với ngành này, phế phẩm có một đặc điểm riêng: **một chi tiết hỏng có thể chặn cả cụm máy**, vì máy thiếu một chi tiết thì không giao được.

Nên ngoài tiền vật liệu mất đi, phế phẩm ở đây còn kéo theo chậm giao. Phần chậm giao không khai vào ô phế phẩm được, nhưng nên ghi vào phần kiểm chứng — nó là lý do một cải tiến nhỏ về tỷ lệ hỏng lại đáng giá hơn con số vật liệu cho thấy.

6. Sửa lại

Ngành này có hai loại sửa lại, và chúng đắt rất khác nhau:

• Sửa một chi tiết trước khi lắp — rẻ, chỉ mất công chi tiết đó.
• Sửa sau khi đã lắp thành cụm — phải tháo ra, sửa, lắp lại, chỉnh lại. Đắt gấp nhiều lần, và đây là loại thường bị quên khai.

7. Gia công ngoài

Nhiệt luyện, mạ, sơn, cắt laser, đúc — những công đoạn bạn không có máy. Khai theo giá đơn vị ngoài báo cho lô, chia số chi tiết trong lô.

Nhớ cộng cả **tiền vận chuyển đi và về**, và cả số chi tiết họ làm hỏng nếu hợp đồng không bắt họ chịu.

8. Chạy thử và nghiệm thu

Đây là công đoạn các ngành khác gần như không có, còn ở đây thì bắt buộc: máy phải chạy được trước khi giao.

Chi phí chạy thử gồm giờ người theo dõi, điện năng khi chạy, vật tư tiêu hao trong lúc thử, và phôi thử nếu máy phải gia công thật để chứng minh. Costdown không có ô riêng cho hạng mục này — khai vào nhân công và nguyên vật liệu, nhưng **ghi rõ trong phần kiểm chứng** là phần chạy thử, để người đọc không tưởng bạn dùng thừa vật tư.

9. Bao bì và vận chuyển

Máy công nghiệp thường phải đóng kiện gỗ riêng, đôi khi phải tháo rời để vận chuyển rồi lắp lại tại nơi nhận. Phần tháo–lắp lại đó là **công**, không phải vận chuyển — khai vào nhân công, và ghi rõ.

10. Chi phí chung phân xưởng

Mặt bằng, điện chiếu sáng, quản lý, kho. Với ngành lô nhỏ thì cách phân bổ theo giờ máy hay bị lệch, vì phần lớn thời gian một cụm máy nằm ở bàn lắp chứ không ở máy. Phân bổ theo **tổng giờ người** thường sát hơn.

Ba chỗ hay sai

1. Đếm đúp chi tiết cấp phôi cho bên ngoài — vừa khai phôi, vừa khai trọn giá gia công ngoài.
2. Gộp công gia công với công lắp ráp thành một dòng — sau đó không biết cải tiến chỗ nào.
3. Bỏ qua chi phí một lần (thiết kế, đồ gá, chạy thử đầu tiên) — xem bài thứ hai, đây là chỗ ngành này sai nặng nhất.